Skip to content

Voor als je het nog niet voelde

In de vierdelige documentaireserie Onbehagen onderzoekt essayist Bas Heijne waarom er de laatste tijd zoveel onbehagen is. De schaal van de waargenomen ontevredenheid wisselt sterk: soms spreekt Heijne over een persoonlijke sensatie, soms over een wereldwijde tendens. De oorzaak van het probleem blijft hij echter consequent in de buitenwereld zoeken en niet in zijn eigen psyche. Een vaag en zogenaamd alomvattend klaaglied, ondersteund door indrukwekkende montages, schetst een wereld die, na een hoopvolle periode in Heijne’s jeugd, zichzelf met duizelingwekkende snelheid aan stukken scheurt. Maarten Boudry is te gast in De snijtafel om het goede (of toch slechte?) nieuws te brengen dat het vooralsnog zo’n vaart niet loopt.

(VPRO.nl publiceert iedere eerste vrijdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: Onbehagen: De nieuwe wanorde (HUMAN-VPRO, 2018); omslag van Détruire le fascisme islamique door Zineb El Rhazoui; Number of democracies between 1800-2010 (Max Roser); Number of world citizens living under different political regimes (Max Roser); Number of annual war battle deaths by world region, oude versie en nieuwe versie (Max Roser); omslag van Enlightenment Now door Steven Pinker; omslag van Vooruitgang door Johan Norberg; World population living in extreme poverty, 1820-2015 (Max Roser); Share of the World Population living in Absolute Poverty, 1820-2015 (Max Roser); The Newsroom (HBO, 2012); Jan Terlouws speech in De Wereld Draait Door (BNNVARA); Wat heeft Jezus ons nog te vertellen? Dat iedereen uit z’n bubbeltje moet komen, zegt Bas Heijne (Sara Berkeljon in de Volkskrant op 27 maart 2018); Jambers (VTM, 1992).

Met gratis Azië

Rituals is een Nederlands cosmeticabedrijf dat zich sinds de oprichting in 2000 gevestigd heeft in 26 landen. Het merk heeft niet alleen de pretentie luxer te zijn dan andere merken, maar ook (en vooral) spiritueler. In een recente bioscoopreclame krijgt de kijker in verschillende talen en bij monde van een keur aan etniciteiten het dringende verzoek zijn ‘hart te openen’. Revka Bijl, die de reclame meerdere keren onderging, is te gast in De snijtafel om uit te zoeken waar het hart van Rituals eigenlijk zit.

Correctie: Op de internetpagina’s van individuele Rituals-producten staat een uitklapbaar venstertje waar wél de echte ingrediënten worden opgesomd.

(VPRO.nl publiceert iedere laatste woensdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: The Rituals Philosophy – Slow Down with Rituals; History of Rituals – Inside Rituals; Open Your Heart – The Ritual of Anahata; het YouTubekanaal van Rituals; Jongen met blauwe sjaal (Giovanni Bragolin); #openyourheart op Twitter; Indiana Jones and the Temple of Doom (Paramount Pictures, 1984); Stropers doden neushoorn om hoorn in Franse dierentuin (Etienne Verschuren voor NRC); https://www.rituals.com; Hanami at Himeji castle in Japan (Miya.m); Videoclip van De kleine dingen (Saskia & Serge, Philips, 1972); Gouden groeier Raymond Cloosterman (Leo van Marrewijk voor De Ondernemer); There you are – CHANEL N°5 Part 1 (Chanel, 2012); Dior Sauvage – The masculine fragrance (Christian Dior, 2016); ‘Rituals cares’, claimen ze – maar hoe duurzaam zijn die zalfjes eigenlijk? (Loethe Olthuis voor de Volkskrant); Cosmeticamerk Rituals creëert meeste banen.

Wij hebben ons uiterste best gedaan de producenten van de commercials van Chanel en Dior te achterhalen, maar dit is helaas niet gelukt.

Regulering van de ideeënmarkt

Inmiddels heeft kamerlid Thierry Baudet aangifte gedaan tegen minister Kajsa Ollongren wegens smaad en laster, maar in december vorig jaar zaten ze nog samen in Jinek. Ollongren kwam vertellen – of eigenlijk niet vertellen – over de maatregelen die zij wil nemen om nepnieuws te bestrijden. Thierry Baudet was aanwezig omdat hij door EenVandaag tot politicus van het jaar was verkozen, maar nam de gelegenheid te baat om de schijn te wekken dat Ollongren een orwelliaans Ministerie van Waarheid aan het optuigen is.

Kasper C. Jansen heeft Joris van Laarhoven te gast om deze onvruchtbare discussie stap voor stap te verhelderen en aan te vullen. Opvallend is hoe weinig er duidelijk wordt over de gebruikte begrippen en de voorgenomen maatregelen, maar ook hoe Thierry Baudet zijn eerder bij De snijtafel bekritiseerde congrestoespraak in de praktijk brengt. Overigens heeft Baudet wat deze kwestie betreft een onverwachte bondgenoot: Zondag met Lubach. De gedachte lijkt dat enkel onze eigen overheid een gevaar kan zijn, zelfs wanneer zij ons tracht te beschermen tegen vijandige overheden.

(VPRO.nl publiceert iedere laatste woensdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: Jinek op 18 december 2017 (KRO-NCRV); Identifying and Countering Fake News (Mark Verstraete, Derek E. Bambauer, Jane R. Bambauer); @DarthPutinKGB op Twitter; Kamerbrief over beïnvloeding van de publieke opinie door statelijke actoren (Kajsa Ollongren); Zondag met Lubach over Russisch nepnieuws (VPRO); Hackteam AIVD gaf FBI cruciale info over Russische inmenging verkiezingen (NOS); Thierry Baudet op Twitter; 10 Reasons The Dutch-Russia Hacking Story Is Fake News (Suzie Dawson); interview met Margarita Simonyan in Kommersant; Question That: RT’s Military Mission; Facebook start ook in Nederland met aanpak nepnieuws; Zondag met Lubach over censuur (VPRO); Zondag met Lubach over bijzonder onderwijs (VPRO); Toelichting CPB-onderzoek opbrengsten introductie euro; Kamerbrief over heimelijke beïnvloeding van de publieke opinie door statelijke actoren (Kajsa Ollongren); Jaarverslag 2016 (AIVD);

Fopspanning

Het lange interview van Wilfried de Jong met koning Willem-Alexander werd geprezen door zowel recensenten als BN’ers en bekeken door 4,3 miljoen onderdanen. De opzet was een persoonlijk gesprek te voeren, waarbij het koningschap zoveel mogelijk buiten beeld zou blijven. Ewout Jansen en Kasper C. Jansen vinden dat het een stuk persoonlijker had gekund. En wordt het trouwens niet eens tijd om het wezen van het koningschap wél in beeld te brengen?

RECTIFICATIE: ‘Pubertijd’ is wél correct Nederlands.

(VPRO.nl publiceert iedere laatste woensdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: Willem-Alexander 50 (NOS en RTL, 2017); Paywall van RTL; Het hele gesprek met koning Willem-Alexander; Pauw, Janine Abbring en Wilfried de Jong kanshebbers Sonja Barend Award; Tv-recensie: het was gewoon een prima, relaxed gesprek met de koning (Julien Althuisius); Een koning die geen tv mocht kijken (Hans Beerekamp); ‘Beste interview met de koning ooit’, BN’ers lovend over interview Wilfried; Kijkers zwaar onder de indruk van interview met koning Willem-Alexander; Interview Willem-Alexander: dit moet je gezien hebben; Koning openhartig en geëmotioneerd over Friso, MH17 en gezinsleven; Hoe kwam het gesprek met de koning tot stand?; Bekende Nederlanders lyrisch over koningsinterview; Wilfried de Jong bij Sonja op Zondag op 18 februari 1990; Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden van 24 augustus 1815; Juliana en de Vier van Breda (Jaco Alberts); King Charles III (BBC, 2017).

Chantage

In het praatprogramma Pauw mocht Jenny Douwes uitleggen waarom het goed is dat er géén demonstratie plaats kon vinden tijdens de nationale, door de publieke omroep georganiseerde intocht van Sinterklaas in Dokkum. Want hoewel zij haar oproep tot een ‘ludieke’ blokkade van de A7 heeft ingetrokken onder druk van de politie, blijft ze toch degene die het ‘aankaartte’, een rol die haar de eretitel Jenny d’Arc opleverde. Jeroen Pauw, doorgaans niet de meest zachtaardige interviewer, geeft haar opmerkelijk veel ruimte.

Rosa van Gool is te gast in De snijtafel om Douwes alsnog te onderbreken waar nodig en om Pauws lauwe verdediging van de rechtsstaat aan te vullen. (Met zijdelingse kritiek op ‘meerderheidsman’ Jort Kelder.)

(VPRO.nl publiceert iedere laatste woensdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: Jenny Douwes bij Pauw (BNNVARA, 20 november 2017); Pro-Zwarte Piet demonstranten wachtten tegenstanders op met zwaar vuurwerk (WNL); Friezen trots op ’Jenny d’Arc’ (Wierd Duk in De Telegraaf, 20 november 2017); Jenny Douwes’ Facebookevenement Project P.; Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 46 (Nationaal Cördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid); Wees niet naïef over anti-Piet activisten (Wierd Duk in De Telegraaf, 3 december 2017); De anti-Pietbetogers komen met een schok tot stilstand (Jurre van den Berg en Iris Koppe in de Volkskrant, 21 november 2017); Zo wist het Friese anti-anti-Zwarte Piet-protest ‘dat gedoe uit de Randstad’ te weren (Jurre van den Berg en Iris Koppe in de Volkskrant, 20 november 2017).

‘Sweeping statement’

Sunny Bergman was in september het eerste onderwerp van De snijtafel dat inhoudelijk reageerde. Vandaag schreef ik eindelijk iets terug. (Deze tekst staat ook op vpro.nl.)

Op 13 september publiceerde de VPRO een aflevering van De snijtafel waarin ik samen met Esther Porcelijn de documentaire Wit is ook een kleur kritisch bespreek. Enkele dagen later gebeurde iets wat ik nog nooit heb meegemaakt in de vijf jaar dat ik De snijtafel produceer: er kwam een uitgebreid antwoord van de bekritiseerde zelf. In een interview op VPRO.nl verdedigde Sunny Bergman haar werk. Ik complimenteer haar met haar bereidheid tot een publieke discussie over haar standpunten, maar ik vind haar verweer niet overtuigend.

Allereerst stelt Bergman dat wij toegeven aan een ‘witte reflex’ door ervoor te ‘kiezen’ beledigd te zijn. Laat ik meteen duidelijk maken dat ik me op geen enkel moment persoonlijk beledigd heb gevoeld door Wit is ook een kleur. Verder vraag ik me af: als dezelfde kritische video gemaakt was door twee ‘zwarte mensen’, zou Sunny de inhoud dan serieuzer hebben genomen? Of zou ze dezelfde reflex signaleren? In het eerste geval heeft Sunny zelf een racistische houding. In het tweede geval is de reflex blijkbaar niet wit. Ook ben ik benieuwd of Sunny zou zeggen dat zwarte mensen ervoor kiezen beledigd te zijn door bijvoorbeeld Zwarte Piet en dat die keuze een zwarte reflex is. NB: Dit schrijf ik als iemand die vindt dat Zwarte Piet uit het straatbeeld zou moeten verdwijnen.

Hoewel ik me dus niet beledigd voel, vind ik wél dat Wit is ook een kleur een beschuldiging aan het adres van ‘witte mensen’ bevat. Bergman ontkent dit in haar verweer, en stelt dat ze ‘witte mensen’ slechts ‘bewust wil maken’ van iets en dat ze ‘nooit heeft gezegd dat iemand schuldig is’. Maar het is mogelijk mensen een schuldgevoel aan te praten, zonder het woord ‘schuld’ te gebruiken. In de documentaire wordt beweerd dat witte mensen ‘helemaal niet nadenken’ over hun rol in het integratieproces. Ze hebben hun posities bovendien ‘ten koste’ van niet-witte mensen. Volgens hoogleraar Philomena Essed maakt zo’n bevoorrechte positie je minder empathisch en daardoor ‘een minder goed mens’. Aan het einde van de documentaire concludeert Bergman dat racisme uiteindelijk ‘een probleem van witte mensen’ is. Wat een superieure, empathieloze witte mens moet je zijn om die beweringen allemaal te geloven en géén schuldgevoel te ontwikkelen!

In Wit is ook een kleur vind ik de beschuldiging, naast evident aanwezig, ook niet goed onderbouwd. De documentaire toont niet aan dat witte mensen hun welvaart en status in principe danken aan achterstelling van niet-witte mensen. Natuurlijk kun je daar wel allerlei individuele gevallen van aanwijzen. Racisme bestaat immers. De huidskleur van mensen heeft nog steeds maatschappelijke gevolgen. Het zou me niet verbazen indien uit grondig onderzoek bleek dat er een wereldwijde voorkeur bestaat voor lichtere huidtypen, onder ‘witte mensen’, maar ook onder mensen die zelf een bruine huid hebben. Zo bestaat er in de Marokkaanse gemeenschap veel racisme tegen ‘zwarte’ Afrikanen. Daarnaast kampen we met de erfenis van oud racisme, dat écht institutioneel was. Met name in de VS heeft de afro-amerikaanse gemeenschap, door haar ‘late start’, nog steeds een achterstand. Maar macht is daarom nog niet consequent ‘langs kleurlijnen’ verdeeld en racisme bestrijden is daarom nog niet uitsluitend een taak voor ‘witte mensen’. Als je de situatie dermate vereenvoudigt, stuit je op onoverkomelijke problemen.

Het begint al met de vraag wie er precies wit en niet-wit zijn. Die scheidslijn is niet objectief aan te brengen en dat is één van de redenen waarom racisme onzinnig is. Hoe bleek moet je zijn om wit genoemd te worden? Hoe noem je iemand die drie ‘witte’ grootouders heeft en één ‘zwarte’ grootouder? Geen vragen die je graag wilt beantwoorden als anti-racist, lijkt me. Voor je het weet, heb je een complete (en zeer discutabele) rassentheorie. Maar Sunny moet dit onderscheid aanbrengen, omdat ze witte mensen apart toe wil spreken en een heel andere boodschap voor hen heeft dan voor niet-witte mensen. Witte mensen hebben namelijk een uniek probleem, omdat zij de egocentrische, vooringenomen machthebbers zijn in een alomtegenwoordig systeem, dat zo vanzelfsprekend is dat het niet aangetoond hoeft te worden. De rassen moeten eerst helemaal uitgesplitst worden en ondergebracht in een strikte hiërarchie die we allemaal erkennen en enorm betreuren, vóórdat die hiërarchie eindelijk opgeheven kan worden en iedereen gewoon homo sapiens kan zijn. Maar stap 1 is niet noodzakelijk voor stap 2. Sterker nog, stap 1 verhindert stap 2.

Het is waar dat, zoals Bergman stelt en voor zover ik weet, er geen plek op aarde is waar witte mensen, als ras, systematisch worden onderdrukt. Maar om dat zo te houden en om, nog belangrijker, dergelijke onderdrukking algeheel uit te bannen, moeten we afrekenen met het onjuiste idee dat de mensheid op te delen is in enkele scherp begrensde rassen die een bepaalde verhouding tot elkaar hebben. Bergmans visie op racisme heeft dit idee juist als uitgangspunt en is daarom geen goede manier om racisme te bestrijden.

Bergman besluit haar reactie door te zeggen dat Esther Porcelijn en ik haar gelijk hebben aangetoond dóór haar tegen te spreken. ‘Ja, Wit is ook een kleur ging eigenlijk over hen,’ rondt ze af. Wat een comfortabele manier om je van sceptici te ontdoen! Een theorie die automatisch bewezen wordt door wie haar betwist is niet falsifieerbaar. Complottheorieën werken ook zo. Een cruciaal onderdeel van enorme, geraffineerde samenzweringen is immers dat iedereen ze constant loopt te ontkennen. Elke schijn van verbetering kun je verklaren met het nog verder ondergronds gaan van het probleem en het nog sluwer worden van de ontkenning. Nogmaals, ik zie niet voor me hoe dit de verhoudingen tussen bevolkingsgroepen gaat verbeteren.

Maar waar haal ik de arrogantie vandaan om een theorie in twijfel te trekken, alleen maar omdat ze niet falsifieerbaar lijkt? Is dat niet heel westers? Ja, dat klopt in zekere zin. Het is een gewoonte die volgt uit de institutionalisering van kritisch denken. Een ingebouwde kritische traditie is op dit moment typisch voor de westerse cultuur, al zijn er belangrijke fundamenten gelegd in andere culturen, met name het oude Athene, maar ook bijvoorbeeld India. Het zit inderdaad ‘in ieder mens’, zoals Sunny Bergman zegt, in de zin dat ieder mens er in principe toe in staat is. Maar het zit niet in iedere cultuur. Sunny Bergman noemt dat een sweeping statement en daar heeft ze gelijk in. Maar in tegenstelling tot haar eigen sweeping statements is deze eenvoudig verifieerbaar. Een kritische traditie is bijvoorbeeld onmogelijk zonder persvrijheid. Zoek op hoe het wereldwijd met die vrijheid gesteld is en zie hoe zelfs het Westen geen tien scoort. De rest van de planeet staat er veel treuriger voor.

Kritisch denken is, samen met creatief giswerk, de sleutel tot objectieve kennis, die weer de sleutel is tot vooruitgang. Daarom hoop ik dat alle niet-westerse culturen er deze eeuw ook serieus aan zullen beginnen. Wat betreft de aan- of afwezigheid van een kritische traditie is culturele diversiteit onwenselijk. Hoe meer samenlevingen in dat aspect op elkaar gaan lijken, des te sneller zullen racisme en andere tribale gedragspatronen vervagen, zoals ze de afgelopen eeuwen langzaam zijn vervaagd in het Westen. Een ongemakkelijke herinnering zullen ze waarschijnlijk altijd blijven.