Skip to content

‘Sweeping statement’

Sunny Bergman was in september het eerste onderwerp van De snijtafel dat inhoudelijk reageerde. Vandaag schreef ik eindelijk iets terug. (Deze tekst staat ook op vpro.nl.)

Op 13 september publiceerde de VPRO een aflevering van De snijtafel waarin ik samen met Esther Porcelijn de documentaire Wit is ook een kleur kritisch bespreek. Enkele dagen later gebeurde iets wat ik nog nooit heb meegemaakt in de vijf jaar dat ik De snijtafel produceer: er kwam een uitgebreid antwoord van de bekritiseerde zelf. In een interview op VPRO.nl verdedigde Sunny Bergman haar werk. Ik complimenteer haar met haar bereidheid tot een publieke discussie over haar standpunten, maar ik vind haar verweer niet overtuigend.

Allereerst stelt Bergman dat wij toegeven aan een ‘witte reflex’ door ervoor te ‘kiezen’ beledigd te zijn. Laat ik meteen duidelijk maken dat ik me op geen enkel moment persoonlijk beledigd heb gevoeld door Wit is ook een kleur. Verder vraag ik me af: als dezelfde kritische video gemaakt was door twee ‘zwarte mensen’, zou Sunny de inhoud dan serieuzer hebben genomen? Of zou ze dezelfde reflex signaleren? In het eerste geval heeft Sunny zelf een racistische houding. In het tweede geval is de reflex blijkbaar niet wit. Ook ben ik benieuwd of Sunny zou zeggen dat zwarte mensen ervoor kiezen beledigd te zijn door bijvoorbeeld Zwarte Piet en dat die keuze een zwarte reflex is. NB: Dit schrijf ik als iemand die vindt dat Zwarte Piet uit het straatbeeld zou moeten verdwijnen.

Hoewel ik me dus niet beledigd voel, vind ik wél dat Wit is ook een kleur een beschuldiging aan het adres van ‘witte mensen’ bevat. Bergman ontkent dit in haar verweer, en stelt dat ze ‘witte mensen’ slechts ‘bewust wil maken’ van iets en dat ze ‘nooit heeft gezegd dat iemand schuldig is’. Maar het is mogelijk mensen een schuldgevoel aan te praten, zonder het woord ‘schuld’ te gebruiken. In de documentaire wordt beweerd dat witte mensen ‘helemaal niet nadenken’ over hun rol in het integratieproces. Ze hebben hun posities bovendien ‘ten koste’ van niet-witte mensen. Volgens hoogleraar Philomena Essed maakt zo’n bevoorrechte positie je minder empathisch en daardoor ‘een minder goed mens’. Aan het einde van de documentaire concludeert Bergman dat racisme uiteindelijk ‘een probleem van witte mensen’ is. Wat een superieure, empathieloze witte mens moet je zijn om die beweringen allemaal te geloven en géén schuldgevoel te ontwikkelen!

In Wit is ook een kleur vind ik de beschuldiging, naast evident aanwezig, ook niet goed onderbouwd. De documentaire toont niet aan dat witte mensen hun welvaart en status in principe danken aan achterstelling van niet-witte mensen. Natuurlijk kun je daar wel allerlei individuele gevallen van aanwijzen. Racisme bestaat immers. De huidskleur van mensen heeft nog steeds maatschappelijke gevolgen. Het zou me niet verbazen indien uit grondig onderzoek bleek dat er een wereldwijde voorkeur bestaat voor lichtere huidtypen, onder ‘witte mensen’, maar ook onder mensen die zelf een bruine huid hebben. Zo bestaat er in de Marokkaanse gemeenschap veel racisme tegen ‘zwarte’ Afrikanen. Daarnaast kampen we met de erfenis van oud racisme, dat écht institutioneel was. Met name in de VS heeft de afro-amerikaanse gemeenschap, door haar ‘late start’, nog steeds een achterstand. Maar macht is daarom nog niet consequent ‘langs kleurlijnen’ verdeeld en racisme bestrijden is daarom nog niet uitsluitend een taak voor ‘witte mensen’. Als je de situatie dermate vereenvoudigt, stuit je op onoverkomelijke problemen.

Het begint al met de vraag wie er precies wit en niet-wit zijn. Die scheidslijn is niet objectief aan te brengen en dat is één van de redenen waarom racisme onzinnig is. Hoe bleek moet je zijn om wit genoemd te worden? Hoe noem je iemand die drie ‘witte’ grootouders heeft en één ‘zwarte’ grootouder? Geen vragen die je graag wilt beantwoorden als anti-racist, lijkt me. Voor je het weet, heb je een complete (en zeer discutabele) rassentheorie. Maar Sunny moet dit onderscheid aanbrengen, omdat ze witte mensen apart toe wil spreken en een heel andere boodschap voor hen heeft dan voor niet-witte mensen. Witte mensen hebben namelijk een uniek probleem, omdat zij de egocentrische, vooringenomen machthebbers zijn in een alomtegenwoordig systeem, dat zo vanzelfsprekend is dat het niet aangetoond hoeft te worden. De rassen moeten eerst helemaal uitgesplitst worden en ondergebracht in een strikte hiërarchie die we allemaal erkennen en enorm betreuren, vóórdat die hiërarchie eindelijk opgeheven kan worden en iedereen gewoon homo sapiens kan zijn. Maar stap 1 is niet noodzakelijk voor stap 2. Sterker nog, stap 1 verhindert stap 2.

Het is waar dat, zoals Bergman stelt en voor zover ik weet, er geen plek op aarde is waar witte mensen, als ras, systematisch worden onderdrukt. Maar om dat zo te houden en om, nog belangrijker, dergelijke onderdrukking algeheel uit te bannen, moeten we afrekenen met het onjuiste idee dat de mensheid op te delen is in enkele scherp begrensde rassen die een bepaalde verhouding tot elkaar hebben. Bergmans visie op racisme heeft dit idee juist als uitgangspunt en is daarom geen goede manier om racisme te bestrijden.

Bergman besluit haar reactie door te zeggen dat Esther Porcelijn en ik haar gelijk hebben aangetoond dóór haar tegen te spreken. ‘Ja, Wit is ook een kleur ging eigenlijk over hen,’ rondt ze af. Wat een comfortabele manier om je van sceptici te ontdoen! Een theorie die automatisch bewezen wordt door wie haar betwist is niet falsifieerbaar. Complottheorieën werken ook zo. Een cruciaal onderdeel van enorme, geraffineerde samenzweringen is immers dat iedereen ze constant loopt te ontkennen. Elke schijn van verbetering kun je verklaren met het nog verder ondergronds gaan van het probleem en het nog sluwer worden van de ontkenning. Nogmaals, ik zie niet voor me hoe dit de verhoudingen tussen bevolkingsgroepen gaat verbeteren.

Maar waar haal ik de arrogantie vandaan om een theorie in twijfel te trekken, alleen maar omdat ze niet falsifieerbaar lijkt? Is dat niet heel westers? Ja, dat klopt in zekere zin. Het is een gewoonte die volgt uit de institutionalisering van kritisch denken. Een ingebouwde kritische traditie is op dit moment typisch voor de westerse cultuur, al zijn er belangrijke fundamenten gelegd in andere culturen, met name het oude Athene, maar ook bijvoorbeeld India. Het zit inderdaad ‘in ieder mens’, zoals Sunny Bergman zegt, in de zin dat ieder mens er in principe toe in staat is. Maar het zit niet in iedere cultuur. Sunny Bergman noemt dat een sweeping statement en daar heeft ze gelijk in. Maar in tegenstelling tot haar eigen sweeping statements is deze eenvoudig verifieerbaar. Een kritische traditie is bijvoorbeeld onmogelijk zonder persvrijheid. Zoek op hoe het wereldwijd met die vrijheid gesteld is en zie hoe zelfs het Westen geen tien scoort. De rest van de planeet staat er veel treuriger voor.

Kritisch denken is, samen met creatief giswerk, de sleutel tot objectieve kennis, die weer de sleutel is tot vooruitgang. Daarom hoop ik dat alle niet-westerse culturen er deze eeuw ook serieus aan zullen beginnen. Wat betreft de aan- of afwezigheid van een kritische traditie is culturele diversiteit onwenselijk. Hoe meer samenlevingen in dat aspect op elkaar gaan lijken, des te sneller zullen racisme en andere tribale gedragspatronen vervagen, zoals ze de afgelopen eeuwen langzaam zijn vervaagd in het Westen. Een ongemakkelijke herinnering zullen ze waarschijnlijk altijd blijven.

Even kijken

Geflankeerd door agri- en voedseladvocaat Johan Langelaar en ‘adviseur’ Peter R. de Vries, verscheen Patricia Paay in Jinek om te praten over de commotie rond haar privévideo’s. Het resulterende item werd genomineerd voor de Sonja Barend Award 2017. Ewout Jansen en Kasper C. Jansen vragen zich uitgebreid af waarom.

(VPRO.nl publiceert iedere laatste woensdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: Jinek op 14 febrauri 2017 (KRO-NCRV); Eva maakte misschien wel het beste tv-interview van het seizoen (27 september 2017); Jinek op 9 februari 20017 (KRO-NCRV); Johan Langelaar op de website van TeekensKarstens; Europees Hof: GeenStijl mocht niet linken naar naaktfoto’s Britt Dekker (Trouw, 8 september 2016); B.I.G. (2005); Geruïneerde Patricia Paay stopt zaak tegen buurman en biedt excuses aan (Quote, 30 mei 2017); Patricia Paay zet rechtszaak door (AD, 17 maart 2017).

Interview in VPRO Gids

Deze week staat er een vrij uitgebreid interview met Kasper C. Jansen in VPRO Gids. NCRV-leden kunnen het interview online tot zich nemen.

De goede zaak

David van Reybrouck beweerde in De afspraak dat terroristen zelfmoordaanslagen plegen om in de media te komen. Mediarichtlijnen zouden volgens hem erger kunnen voorkomen. Ook vindt hij dat de telefonisten van de Zelfmoordlijn zich meer op het ontmoedigen van aanslagen moeten richten.

De Vlaamse filosoof Maarten Boudry schuift aan in De snijtafel om Van Reybroucks ideeën te toetsen aan de realiteit. Het is soms lastig te bepalen wat Van Reybrouck precies wil zeggen. Wel wordt duidelijk wat hij vooral niet wil zeggen: God.

(VPRO.nl publiceert iedere laatste woensdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: De afspraak op 27 juni 2017 (VRT); Isis sent instructions on truck attacks a month ago (Independent); Moeten media anders berichten na aanslagen? Denk en praat mee (David van Reybrouck, 1 juli 2017); Dabiq #15; IS-claim van de aanslag in Nice; We Can’t Have Comedy and Be Politically Correct at the Same Time (John Cleese bij Big Think).

Het zuiveren van het Wij

Naast zijn vele media-optredens is Thierry Baudet nu ook begonnen aan een bliksemcarrière in de politiek. De linkse NPO en het almachtige partijkartel krijgen hem er niet onder. Toch wordt hij volgens zijn bondgenoten nog veel te oneerlijk behandeld. De media zouden hem in een hoek drukken, wegzetten en ‘framen’. Kasper C. Jansen en Joris van Laarhoven besloten te luisteren naar wat Baudet voortbrengt als hij op zijn gemak is en iedereen hem oneindig uit laat praten. Spoiler: leugens, intense hypocrisie, grootheidswaan en zelfs in demonisering uitmondende paranoia.

(VPRO.nl publiceert iedere laatste woensdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: Lijsttrekker Thierry Baudet spreekt FVD-congres toe; Generation Zero (Citizens United Productions, 2010); Thierry Baudet op Twitter; They Live (Alive Films, 1988); Pauw & Jinek: De Verkiezingen op 10 maart 2017; ‘Ongehoord’ op Encyclo.nl; Livestream van campagnebijeenkomst Forum voor Democratie; De Overnachting op 20 september 2015 (NPO Radio 1); De afspraak op 27 juni 2017 (VRT); Anatomy of a Murder (Otto Preminger Films, 1959); ‘Ban de shariarechtbank’ (Trouw, 23 oktober 2016); Wilders: Islam valt niet onder godsdienstvrijheid (Reformatorisch Dagblad, 16 september 2017); Een vrij-zwevende intellectueel in de politiek; Boris van der Ham en Thierry Baudet (Café Weltschmerz); OPEN BRIEF AAN TRUMP: ‘START NU OBJECTIEF ONDERZOEK NAAR MH17’. (23 januari 2017); Baudet: ‘Herstel diplomatieke betrekkingen met Erdogan’ (Zoomin.TV Nederland); Omstreden EU-subsidie voor Baudet (NRC, 12 maart 2017); Erdogan: Nederland is fascistisch en nazistisch (NOS, 11 maart 2017); Waarom ‘Brussel’ de Nederlandse pensioenen helemaal niet bedreigt (EU Explainer, 7 maart 2017); Buitenhof op 5 februari 2017 (VPRO); Forum voor Democratie adviseert zakenkabinet, wil Pieter Omtzigt als formateur (Forum voor Democratie, 16 maart 2017); Thierry Baudet (FvD) in discussie over immigratie; Thierry Baudet over belang van de NL soevereiniteit – 11 april 2017; ‘Oekraïne kan ons niets schelen’ (NRC, 21 maart 2016); Bart Nijman aka Van Rossem | Interviewserie Stemmen of Slikken (Burgercomité EU); FVD Summer Academy; Ten strijde tegen de oude elite (Telegraaf, 22 augustus 2017); Timothy Snyder: Can History Save Us From Ourselves? (De Balie); Thierry Baudet springt een gat in de lucht! (Zoomin.TV Nederland).

Hoe meer je ontkent, hoe meer je het bent

In de VPRO-documentaire Wit is ook een kleur probeert documentairemaker Sunny Bergman zichzelf en andere ‘progressieve witte Nederlanders’ te confronteren met het racisme waarvan zij zich bevrijd dachten te hebben. Witte mensen geven dan wel sociaal wenselijke antwoorden, maar diep van binnen voelen ze zich nog steeds superieur. Esther Porcelijn en Kasper C. Jansen zijn sceptisch over haar methode, die ras en cultuur als onlosmakelijk veronderstelt, en haar bevindingen, die zouden leiden tot een onverslaanbaar spookbeeld van schuld.

(VPRO.nl publiceert iedere laatste woensdag van de maand een nieuwe aflevering van De snijtafel. Een week later verschijnt de aflevering ook op het gebruikelijke kanaal.)

Bronnen: Wit is ook een kleur (VPRO, 2016); ‘Etniciteit’ op Wikipedia; Richard Spencer interview on the Gavin Mcinnes Show; Bewakingscamera filmt aanranding India (NOS, 4 januari 2017); Indiase minister wijt massa-aanrandingen aan “westerse kledij” (3 januari 2017); Welke pop vind je lelijk? (Elmar Veerman, 13 december 2016); President Obama’s afscheidsspeech (10 januari 2017); Life of Brian (HandMade Films, 1979); World Happiness Report 2017; 2017 World Press Freedom Index (Reporters Without Borders); Wereldkaart van persvrijheid 2016 (Reporters Without Borders).